Behandeling aids-patiënten in gevaar door patentmonopolies op medicijnen

Andere manier van omgaan met patenten kan een oplossing zijn

Nieuwe regels op het gebied van patenten zorgen voor exorbitante prijsstijgingen van geneesmiddelen. Vooral mensen met aids in ontwikkelingslanden dreigen hiervan de dupe te worden. Onderzoeker Ellen 't Hoen pleit in haar boek 'The Global Politics of Pharmaceutical Monopoly Power' voor alternatieve manieren om met patenten om te gaan.

In 1994 introduceerde de Wereldhandelsorganisatie WTO de zogeheten TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) Agreement, waarin de regels voor de bescherming van intellectueel eigendom zoals patenten werden vastgelegd. Vanaf 2005 zijn ook ontwikkelingslanden verplicht patenten te geven voor nieuwe gezondheidsproducten zoals medicijnen en vaccins. De negatieve gevolgen daarvan voor mensen in ontwikkelingslanden beginnen langzaam zichtbaar te worden, constateert Ellen 't Hoen, research fellow aan de Amsterdam School for Social science Research (Universiteit van Amsterdam).

Hoe ging de productie van geneesmiddelen in ontwikkelingslanden in het verleden in zijn werk?
‘In landen waar geen geneesmiddelenpatenten bestonden, konden alle nieuwe middelen "nagemaakt" worden door andere, zogeheten generieke producenten. Daardoor hadden deze landen bijna altijd een goedkoper, maar goed alternatief voor het dure merkproduct én was er sprake van concurrentie tussen merkvoerende farmaceuten en de generieke producenten. De prijs bleef daardoor in balans.'

Sinds 2005 echter, kunnen farmaceuten patenten aanvragen op nieuwe middelen. Wat zijn de gevolgen daarvan?
‘Hierdoor ontstaan patentmonopolies. Immers, een farmaceut heeft 20 jaar lang het alleenrecht om een bepaald medicijn te produceren en te verkopen. Daardoor kan een farmaceut zoveel vragen voor zijn middel als hij wil.'

U stelt dat patiënten in ontwikkelingslanden hier met name de dupe van zijn.
‘Dat klopt, en dan vooral de aidspatiënten, omdat de aidsgeneesmiddelen relatief nieuw zijn en dus al onder dit nieuwe patentregime vallen. Een prijsstijging van 85 euro per patiënt per jaar naar 850 euro lijkt misschien niet veel. Maar omdat het om zulke enorme aantallen patiënten gaat, levert een dergelijke prijsstijging enorme problemen op. Op dit moment kunnen veel patiënten nog vooruit met generieke medicijnen, maar vanwege hun ziekteverloop hebben zij straks behoefte aan een nieuwe generatie middelen. Die dreigt voor hen onbereikbaar te worden.'

Landen die maatregelen nemen om het patentmonopolie te doorbreken, worden door de farmaceutische industrie stevig aangepakt, stelt u.
‘Een aantal landen zoals Thailand heeft er door middel van een zogeheten dwanglicentie voor gezorgd dat zij ondanks het patent generieke middelen konden importeren uit andere landen. Farmaceuten reageerden daarop door naar de rechter te stappen of door simpelweg te dreigen om bepaalde andere geneesmiddelen niet meer te leveren. Soms leveren dit soort conflicten zelfs politieke rellen op.'

U stelt de opzet van een internationale patent pool voor; een verzamelplaats waar patenten tegen betaling beschikbaar zijn voor anderen om goedkope generieke medicijnen te maken en nieuwe aangepaste tabletvormen te ontwikkelen. Maar dan kost het de generieke producenten toch nog evengoed geld?
‘Dat klopt, maar de prijsstijging wordt daardoor veel lager dan wanneer er maar één bedrijf is dat over het patentmonopolie beschikt.'

Hoe reageert de farmaceutische industrie op uw voorstel?
‘De eerste reacties zijn positief. Vergeet niet dat het alleen om de ontwikkelingslanden gaat; in de westerse landen blijven de normale patenten gehanteerd worden - en dat is ook het deel van de wereld waar farmaceuten het meeste geld verdienen. Daarnaast willen farmaceuten zich ook graag van hun goede kant laten zien - ze komen al té vaak negatief in het nieuws, en dat is niet goed voor hun imago.'

Hoe lang duurt het nog voordat de patent pools worden opgericht?
'Binnen een jaar zou er toch wel actie moeten worden ondernomen. De politieke wil is er, de wil van de farmaceutische industrie is er, en misschien wel het allerbelangrijkst: de nood is zo hoog. Dat zou voldoende moeten zijn om dit voorstel van de grond te krijgen.'
________________________________________________________________________

Aidsactivist Alex Margery: ‘Generieke medicijnen zijn dé oplossing’

‘Farmaceuten zouden eerst de levens van miljoenen hiv-geïnfecteerden in arme landen moeten redden in plaats van alleen maar denken aan winst maken', zegt Alex Margery, voorzitter van Network of African People Living with HIV/AIDS in the Eastern Africa Region. ‘Ik kan alleen maar achter Ellen 't Hoens voorstel voor de oprichting van een patent pool staan. Generieke medicijnen zijn dé oplossing voor het aidsprobleem in Afrika.'